Giriş
Arkadaşlar, bugünkü yazımızda gerçekten ilginç ama biraz da karanlık köşelerden çıkıp gelen bir Osmanlı figürünü ele alacağız: Külhanbeyleri. İstanbul’un arka sokaklarında, hamam külhanlarının gölgesinde doğan, kendine özgü bir dili, tarzı ve yaşam biçimiyle var olan bu karakter, aslında bir dönemin toplumsal dinamiklerini de gözler önüne seriyor. Bir yandan kimsesizliğin, sokakların ve marjinalleşmenin izini taşıyan; diğer yandan “saygı” ve “kural dışılık” arasında garip bir denge kuran külhanbeyi figürüyle, gelin birlikte yürüyelim…
Kökenlerine Yolculuk
“Külhanbeyi” terimi, Osmanlı dönemindeki hamam kültürünün derinliklerinden geliyor. Hamamlarda “külhan” denilen kazan dairesi kısmı, ocakların sürekli yandığı, buharın yükseldiği, sıcaklığın hissedildiği yerdi. Bu alanda çalışan, genellikle kimsesiz genç erkekler “külhancı” olarak adlandırılırdı. ([turkhamammuzesi.com.tr][1]) Zamanla bu gençlerden biri ya da birkaçının grubunu oluşturanlara “külhanbeyi” denmeye başlandı. ([Fikriyat][2])
Bu süreç şöyle gelişti: Kimsesiz, evsiz gençler hamamların külhan kısmına alınır, burada ocak işlerinde yardım eder, kazan odasındaki zorlu koşullarda yaşar ve bir tür grup oluştururlardı. ([Füsun Kavrakoğlu][3]) Bu grup, zamanla kendi iç kurallarına, kendi argosuna ve kılık‑kıyafetine sahip oldu. Örneğin, yumurta topuklu ayakkabılar, ceket, fes gibi dikkat çeken kıyafetler onların kimliği haline geldi. ([Vikipedi][4])
Sokaklarda, hamam çevresinde başlayan bu figür, mahalle ve şehir genişliğinde bir sokak kültürüne dönüşmüş; bazen koruyucu, bazen tehdide dönüşen bir role bürünmüştür. ([Hakimiyet][5])
Toplumsal Konumu ve İşlevi
Külhanbeyleri bir anlamda “alt katman” toplumsal yapının içinden doğan, kuralları ve statüsü dışına itilmiş bireylerdi. Ama bu dışlık, onları tamamen görünmez de kılmıyordu; aksine sokaklarda bir tür “otorite” ya da “cevap verebilir güç” figürü haline geliyordu. ([Ekşi Şeyler][6])
Hamamda ocak işinde çalışan bu gençler, özellikle İstanbul gibi büyük şehirlerde mahallelerin güvenliği, haraç toplama, zor kullanma gibi yollarla etkili olmaya başladılar. Birçok kaynakta “soygun ve haraç almanın” külhanbeylerinin kazanç yolları arasında olduğu ifade ediliyor. ([Vikipedi][4])
Ancak sadece suç unsuru değillerdi. Bazı durumlarda mahallenin düzenini sağlayan, zayıfı koruyan veya “kendinden olmayan”lara karşı bir tür mahalle dayanışması içinde yer alan figürler halini de aldı. Bu açıdan bakıldığında, külhanbeyi hem marjinal hem de toplumsal bir aktör.
Kültürel açıdan da argolar, deyimler, sokak konuşmaları üzerinde etkili oldu. Günümüzde dahi “külhanbeyi” deyimi, eski İstanbul’un sokak tarzını, kaba kuvveti ve bir tür sorumluluğu çağrıştıran bir metafor olarak kullanılabiliyor. ([Hakimiyet][5])
Günümüzdeki Yansımaları
Bugün “külhanbeyi” kavramı doğrudan bu eski figüre ait biçimiyle var olmasa da kültürel hafızada yaşıyor. Popüler kültürde, sinemada, edebiyatta İstanbul’un “sokak kavgaları”, “kurtlar sofrası” hikâyesi bağlamında sıkça referans buluyor. ([Bengü Türk – Milletin Televizyonu][7])
Ayrıca mahalle kültüründe, sokak dayanışmasında, alt sınıf mekânlarında benzer dinamiklerin izleri görülebiliyor: Grupların kendine özel sözlü dili, dış dünya ile kurdukları ilişkiler, “biz” ve “onlar” ayrımı, çoğu zaman görünür durumda. Bu bakımdan külhanbeyliği tarihsel bir olgu olarak bugün yaşadığı toplumda bir kültürel metafor olarak işliyor.
Dijital çağda ise, sosyal medya ve pop‑kültürde “ külhanbeyi” benzeri figürlerin (“özgür ruhlu sokak çocuğu”, “kendine has tarzı olan genç adam”) nostaljik biçimde kullanıldığını görürüz. Bu da bize gösteriyor ki, külhanbeyi kavramı sadece geçmişin tozlu sayfalarında kalmadı — hafızamızda yer etti.
Geleceğe Bakış: Potansiyel Etkiler
Peki, bu figürün geleceğe dönük ne gibi etkileri olabilir? Öncelikle kültürel miras bağlamında önemlidir: Sokak kültürü, alt sınıfın yaşam biçimleri, marjinal grupların toplumla kurduğu ilişki tarihsel olarak belgelenmemiş ya da ihmal edilmiş olabilir. Külhanbeyliği bu açıdan sokak tarihinin bir parçası olarak yeniden incelenebilir.
Eğitim‑kültür alanında gençlik çalışmaları açısından da bir potansiyel var: Toplum dışına itilmiş gençlerin, sokak kültürü içinde barınma arayışlarının, ardından “otorite” ya da “koruyucu” figüre dönüşme süreçlerinin analiz edilmesi, günümüz gençlik politikaları için ders çıkarılabilir.
Kültürel üretim – örneğin film, roman, oyun – alanında da külhanbeyi figürü yeniden yorumlanabilir: Günümüz kentlerinde değişen mahalle yapıları, göç, yoksulluk, gençlik sokakları bağlamında “yeniden külhanbeyi” hikâyeleri üretilebilir. Bu, sadece nostaljik bir bakış açısıyla değil, güncel toplumsal olguları reflekte eden bir araç olabilir.
Son olarak, toplumsal dönüşüm ve yerel kültür bağlamında: Geleneksel sokak kültürü hareketli ve geçicidir; büyük kentlerde mahallelerin dönüşmesiyle eski külhanbeylerinin var olduğu ortamlar yok oluyor ama benzer ortamlar başka biçimlerde ortaya çıkabilir. Bu dönemde “sokak kültürü” ve “mahalle dayanışması” gibi unsurlar yeniden şekilleniyor olabilir — külhanbeyliği kavramı ise bu dönüşümü anlatan bir metafora dönüşebilir.
Sonuç
Özetle, Osmanlı’da külhanbeyi yalnızca hamam külhanında çalışan bir genç değil; kimsesizliğin, sokakların, güç mücadelesinin, kimlik arayışının bir simgesiydi. Ve bugün, onun izini kültürel hafızada buluyoruz; gelecekteyse bu figür, toplumsal dönüşümün içinden geçerken bize önemli dersler verebilir.
Makale bu kadardı.
[1]: https://turkhamammuzesi.com.tr/kulhanbeyi/?utm_source=chatgpt.com “Külhanbeyi – Türk Hamam Müzesi”
[2]: https://www.fikriyat.com/galeri/tarih/osmanlinin-kulhanbeyleri-hakkinda-10-bilgi?utm_source=chatgpt.com “Osmanlı’nın külhanbeyleri hakkında 10 bilgi – fikriyat.com”
[3]: https://kavrakoglu.com/kulhanbeyi-kulturu/?utm_source=chatgpt.com “Külhanbeyi Kültürü – Füsun Kavrakoğlu”
[4]: https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C3%BClhanbeyi?utm_source=chatgpt.com “Külhanbeyi – Vikipedi”
[5]: https://www.hakimiyet.com/kulhanbeyi-nedir-kulhanbeyi-ne-is-yapar-osmanli-dan-gunumuze-kulhanbeylerinin-hikayesi/88898/?utm_source=chatgpt.com “Külhanbeyi nedir? Külhanbeyi ne iş yapar? Osmanlı’dan günümüze …”
[6]: https://eksiseyler.com/osmanlida-kimsesizlikten-kabadayiliga-gecis-kulhanbeyi-olma-sureci?utm_source=chatgpt.com “Osmanlı’da Kimsesizlikten Kabadayılığa Geçiş: Külhanbeyi Olma Süreci”
[7]: https://www.benguturk.com/kulhanbeyi-osmanlidan-gunumuze-gelen-sokak-kulturu?utm_source=chatgpt.com “Külhanbeyi: Osmanlı’dan Günümüze Gelen Sokak Kültürü”